Η αστική ανάπλαση αποτελεί ένα ουσιαστικό εργαλείο αστικού σχεδιασμού με πολλές δυνατότητες, αρκεί να γίνεται τον κατάλληλο χρόνο, με τον κατάλληλο τρόπο μέσα από ένα προγραμματισμό, συνδυασμό δράσεων και μέτρων, από μία ιεράρχηση που να στοχεύει και να προωθεί την ισόρροπη ανάπτυξη με όρους κοινωνικής συνοχής.
Με αφορμή τον μεγάλο περίπατο της Αθήνας, που ο Δήμος ξεκίνησε με επίκληση της πανδημίας και της ανάγκης εξασφάλισης δημόσιου χώρου, με συνοπτικές διαδικασίες, χωρίς να έχει προηγηθεί καμιά διαβούλευση με την κοινωνία, αλλά και χωρίς τις απαιτούμενες εγκρίσεις από τα αρμόδια όργανα, τέθηκαν στον δημόσιο διάλογο μια σειρά από ζητήματα, γι’ αυτήν την μεγάλη λαμπερή σε πρωτη θέαση παρέμβαση στο κέντρο της Αθήνας, αλλά και τις σκοτεινές, αθέατες όψεις που την συνοδεύουν, επαναφέροντας στο προσκήνιο την συζήτηση περί αναπλάσεων, και τον προβληματισμό για τον ρόλο τους.
Μια συζήτηση που έρχεται και επανέρχεται, ανασύροντας από την μνήμη θεωρίες και αναζητήσεις για το τι είναι δημόσιος χώρος, σε ποιον ανήκει, με τι όρους αποδίδεται, από ποιους και σε ποιους και με ποιες διαδικασίες, ποιος έχει τελικά δικαίωμα στη πόλη και σε ποια πόλη.
Μπορεί ο σχεδιασμός αστικής ανάπλασης μιας περιοχής να ενσωματώσει τη φυσιογνωμία του τόπου, τον βιωμένο χώρο της εμπειρίας, τον τρόπο που οι άνθρωποι οικειοποιούνται τον χώρο, ή έχει στραμμένη την ματιά του προς την οικονομική μεγέθυνση?
Ακόμα και σε αυτή την περίπτωση, σε ποιους θα διαχέεται το προϊόν της ανάπτυξης αυτής, σε τι ποσοστό; μήπως κάποιοι θα περιμένουν τις ψιχάλες της ανάπτυξης για να δροσιστούν;
Συνήθως στις αναπλάσεις, όλοι επικεντρώνονται στα κέντρα των πόλεων και είναι ως ένα βαθμό φυσικό, γιατί αυτά συγκεντρώνουν όλες τις κινήσεις, την ζωή, την συνάντηση ανθρώπων κάθε ηλικίας και κάθε προέλευσης.
Όλοι μιλούν για ένα ελκυστικό ωραίο κέντρο που να προσφέρει ποιότητα ζωής.
Τίθεται όμως το ερώτημα σχετικά με τους στόχους και το νόημα της αναβάθμισης της ποιότητας ζωής. Πώς να είναι «η ποιότητα ζωής», τί περιεχόμενο έχει για τον καθένα, ανάλογα με την ηλικία του, το φύλο του, την τάξη του την οικονομική του κατάσταση;
Ποιότητα ζωής για τον άστεγο μπορεί να είναι μια στέγη, για τον ασθενή η εξασφάλιση του φαρμάκου του, για τον άνεργο η πρόσβαση στην εργασία, για τον μετανάστη η άδεια παραμονής στην χώρα, ώστε να μην ζει με τον φόβο της απέλασης. Για κάποιον άλλο πάλι ποιότητα ζωής είναι ένα άνετο σπίτι, ένα καλό αυτοκίνητο ή ένα καλό smartphone,
Η ποιότητα ζωής, βιώνεται κυρίως στον εγγύτερο και αμεσότερο χώρο ζωής, στη γειτονιά, στο χώρο που ζεις, που εργάζεσαι, που κινείσαι
Μία μελέτη, για μία μεγάλη παρέμβαση στο κέντρο της πόλης, που θα το μετατρέψει σε πόλο έλξης, αναψυχής, εμπορίου, πολιτισμού, φαντάζει ελκυστική. Κάθε κέντρο πρέπει να έχει αυτά τα χαρακτηριστικά. Αρκεί να μην σηκώνει τείχη αόρατα, και απροσπέλαστα, από τις γειτονιές της ,από την υπόλοιπη πόλη.
Μία ανάπλαση όσο πετυχημένη κι αν είναι με όρους αισθητικής ένταξης, μπορεί να προκαλέσει περισσότερες αρνητικές επιπτώσεις ,από αυτές που προσπαθεί να επιλύσει, εάν δεν εντάσσεται σε έναν συνολικό σχεδιασμό που να έχει μελετήσει όλες τις πιθανές επιπτώσεις στις χρήσεις γης, στους μετασχηματισμούς που θα επιφέρει, στην πολυτισμικοτητα, στην πολυκεντρικοτητα, στην μεταβολή των αξιών γης.
Μπορεί να σταθεί μία προσπάθεια ανάπλασης, χωρίς προηγούμενη μελέτη των χρήσεων της περιοχής, των πιθανών επιπτώσεων που θα προκύψουν από την παρέμβαση, που δεν θα εκτοπίζει ανθρώπους από την κατοικία τους, από την εργασία τους, από το λαμπερό κέντρο λόγω της εκτόξευσης των τιμών από την ανάπλαση;
Ανάλογα με το ποια είναι η απάντηση, το δικαίωμα του πολίτη στο δημόσιο χώρο αντικαθίσταται με το δικαίωμα του πελάτη. Το δικαίωμα στη πόλη μεταβάλλεται σε προνόμιο στη πόλη ή δικαίωμα στην αγορά (με την οικονομική έννοια).
Οι συζητήσεις για τα έργα των αναπλάσεων μεγάλης ή μικρής κλίμακας επαναφέρουν την συζήτηση για την συμμετοχή που οφείλει να εξασφαλίζει τη μέγιστη δυνατή συναίνεση, διαφάνεια και σεβασμό στις θεσμικές διαδικασίες, προκειμένου να ανταποκρίνεται στις σημερινές κοινωνικές συνθήκες, την συζήτηση εντέλει για το εφικτό του συμμετοχικού σχεδιασμού
Η ιεράρχηση και η ένταξη των έργων των αναπλάσεων θα έπρεπε να γίνεται με ένα τέτοιο τρόπο που να εξασφαλίζει ισόρροπη ανάπτυξη που θα ανεβάζει το βιοτικό επίπεδο, την ανθεκτικότητα, την ποιότητα ζωής κατά τον ίδιο βαθμό σε όλη την πόλη. Διαφορετικά οδηγούμαστε σε φυγόκεντρες δυνάμεις, που δοκιμάζουν την κοινωνική συνοχή.,με ορατό κίνδυνο το κέντρο της πόλης να υψώσει τείχη, να χάσει την πολυπολιτισμικοτητα του, την πολυλειτουργικοτητα του, την πολυκεντρικοτητα, την ζωντάνια του, τον παλμό του, την φυσιογνωμία του, την ταυτότητα του
Είναι δεδομενο λοιπον ότι κανείς δεν μπορεί να αρνηθεί την ανάγκη ανάκτησης δημόσιου χώρου σε κάθε γειτονιά και συνοικία των μεγάλων πόλεων, άρα και της Αθήνας και την ανάγκη για καλύτερη ποιότητα ζωής των ανθρώπων.
Είναι ζητούμενο όμως αν
- οι ανάγκες αυτές είναι δικαίωμα και όχι προνόμιο
- Είναι δικαίωμα για όλους
- Οι ανάγκες αυτές, με δεδομένο τον περιορισμό των πόρων, καλύπτονται με ένα τρόπο που να εγγυάται την ισόρροπη ανάπτυξη του χώρου (κέντρου, γειτονιών, περιφέρειας)
Είναι ζητουμενο να συμφωνήσουμε σε μια στρατηγική, έναν οδηγό, μία διαδικασία προγραμματισμού και επιλογής των αναπλάσεων με:
- Ανίχνευση των αναγκών της κοινωνίας (κοινωνικών, οικονομικών, περιβαλλοντικών, επενδυτικού ενδιαφέροντος)
- Μελέτη όχι του χώρου, αλλά του τρόπου, που οι άνθρωποι βιώνουν τον χώρο
- Εντοπισμός των προβλημάτων και κατάθεση εναλλακτικών τρόπων αντιμετώπισης τους, με τροπο που οι ωφέλειες θα διαχέονται στο σύνολο και όχι σε ορισμένες ομάδες
- Συμμετοχή όλων των ενδιαφερόμενων ομάδων ισότιμα, προσπάθεια ουσιαστικής εμπλοκής της κοινωνίας, χωρίς αποκλεισμούς, διαβούλευση, εξασφάλιση της μεγαλύτερης κατά το δυνατόν συναίνεσης, από τους ανθρώπους που ζουν και εργάζονται στον χώρο
- Ιεράρχηση των έργων και χρηματοδοτηση τους με κριτήρια την ισόρροπη ανάπτυξη, με κοινωνική συνοχή και στόχο την βελτίωση της ποιότητας ζωής των ανθρώπων (των κατοίκων, των εργαζομένων, των επισκεπτών, των τουριστών), την οικονομική τους ευημερία
- Προγραμματισμός έργων , με ταυτόχρονες δράσεις υποστήριξης της κοινωνικής συνοχής, της πολυκεντρικοτητας, της πολυτισμικοτητας, της εξασφάλισης ότι δεν ορθώνουμε τείχη
- Επαναξιολόγηση, τροποποίηση, ανάλογα με την τροφοδότηση (διαδικασία feedback)
Για να μπορούμε να ελπίζουμε, ότι η ανάπλαση στοχεύει πραγματικά στην βελτίωση της ποιότητας ζωής του άνθρωπου οφείλουμε να ανιχνεύουμε, να διερευνούμε, να μελετάμε με τα κατάλληλα εργαλεία, με συμμετοχικές διαδικασίες και κυρίως με τα μάτια και τα αυτιά μας, στις ανάγκες και στις επιθυμίες της κοινωνίας για μια ισόρροπη δίκαιη ανάπτυξη με κοινωνική συνοχή
Την στρατηγική αυτή, οφείλει το Τεχνικό Επιμελητήριο, με την ιδιότητα του ως τεχνικού σύμβουλου της Πολιτείας, να την αναδείξει, ασκώντας κριτική και καταδικάζοντας τις πρακτικές και τις διαδικασίες που ακολουθήθηκαν για τον Μεγάλο περίπατο της Αθήνας.
ΣΥΜΜΑΧΙΑ για ένα προοδευτικό ΤΕΕ 